W Polsce działa wielu knifemakerów tworzących noże ręcznie lub w niewielkich seriach. Część z nich można znaleźć w katalogu „Noże rzemieślnicze” portalu PALNA.COM.PL, gdzie prezentowani są polscy twórcy i dostawcy ostrzy, m.in. Artedu Rzemiosło Artystyczne i Edukacja, Kuźnia Mordoru, Graba Custom, Hols Knives, Melontools czy Oktogon Knives.
Największą zaletą niewielkiej manufaktury jest możliwość świadomego zaprojektowania praktycznie każdego elementu noża. Rzemieślnik decyduje o rodzaju stali, sposobie jej obróbki cieplnej, grubości głowni, geometrii szlifu, konstrukcji rękojeści czy materiałach użytych do jej wykonania. W przeciwieństwie do produkcji masowej nóż może być projektowany pod konkretne zastosowanie. Inaczej powinien wyglądać lekki nóż turystyczny, inaczej nóż bushcraftowy przeznaczony głównie do pracy w drewnie, a jeszcze inaczej masywny nóż terenowy mający wytrzymywać duże obciążenia.
Popularną konstrukcją jest full tang, w której stal głowni biegnie przez całą długość rękojeści. Daje to prostą i bardzo wytrzymałą konstrukcję, szczególnie cenioną w nożach terenowych.
Rzemiosło daje również coś trudniejszego do zmierzenia – indywidualność. Rękojeść wykonana z wybranego gatunku drewna, micarty czy G10, ręcznie formowana skórzana pochwa albo pozostawione na głowni ślady kucia sprawiają, że dwa pozornie podobne noże mogą mieć zupełnie inny charakter. Nie należy jednak oceniać noża wyłącznie po wyglądzie. Stal to dopiero początek. Jednym z najważniejszych elementów decydujących o właściwościach noża jest gatunek stali, z którego wykonano głownię. To właśnie skład chemiczny stali w dużej mierze wpływa na możliwą do uzyskania twardość, odporność na ścieranie, udarność, odporność na korozję oraz łatwość ostrzenia.
Nie istnieje jedna „najlepsza stal na nóż”. Stal znakomicie utrzymująca ostrość może być trudniejsza do naostrzenia. Bardzo twarda stal może mieć mniejszą odporność na wykruszanie, natomiast bardzo odporna na uderzenia stal węglowa może wymagać systematycznej ochrony przed korozją. W praktyce najważniejsze są cztery parametry: twardość, utrzymanie ostrości, udarność oraz odporność na korozję. Zwraca na nie uwagę również metalurg Larrin Thomas w materiałach dotyczących doboru stali nożowych. Co więcej, sama nazwa stali niewiele mówi o jakości gotowego noża. Dwie głownie wykonane z dokładnie tego samego gatunku stali mogą zachowywać się zupełnie inaczej. Ogromne znaczenie ma obróbka cieplna, czyli odpowiednio dobrane między innymi hartowanie i odpuszczanie. W przypadku bardziej zaawansowanych gatunków stosowane mogą być również specjalistyczne procesy prowadzone w piecach z precyzyjną kontrolą temperatury czy dodatkowe etapy obróbki. Celem nie jest osiągnięcie możliwie najwyższej wartości HRC. Dobry twórca dobiera twardość do charakteru noża.
W dużym nożu survivalowym ważniejsza może być odporność na wykruszenie i pękanie. W mniejszym nożu przeznaczonym przede wszystkim do cięcia można natomiast pozwolić sobie na wyższą twardość i większy nacisk na długie utrzymywanie ostrości. Kupując nóż rzemieślniczy, warto pytać twórcę nie tylko:
„Z jakiej stali jest ten nóż?”
ale również:
„Jak została zahartowana i do jakiej twardości?”
Doświadczony knifemaker powinien umieć odpowiedzieć na oba pytania.
Najpopularniejsze rodzaje stali spotykane w nożach terenowych:
80CrV2 – prostota i duża odporność mechaniczna
80CrV2 to niskostopowa stal narzędziowa, która stała się bardzo popularna wśród osób kujących noże. Knife Steel Nerds zwraca uwagę na jej dużą popularność wśród bladesmithów, a dane techniczne wskazują na około 0,8% węgla oraz dodatki chromu i wanadu. Jej dużą zaletą jest dobra odporność na obciążenia i stosunkowo łatwe ostrzenie, dlatego świetnie pasuje do filozofii solidnego noża terenowego. Minusem jest odporność na korozję. 80CrV2 nie jest stalą nierdzewną. Po kontakcie z wodą nóż trzeba wysuszyć, a głownię warto okresowo zabezpieczać.
Zalety: wysoka udarność, dobra wytrzymałość, łatwe ostrzenie, bardzo dobre właściwości użytkowe.
Wady: możliwość korozji i konieczność konserwacji.
D2 / 1.2379 – klasyka o wysokiej odporności na zużycie
D2 to jeden z najbardziej rozpoznawalnych gatunków stali narzędziowej. Firma Böhler oferuje jej odpowiednik jako K110 i wskazuje ten materiał także jako przeznaczony do wykonywania customowych noży. D2 ceniona jest przede wszystkim za dobrą odporność na ścieranie i długie utrzymywanie właściwości krawędzi. Nie jest jednak idealnie nierdzewna. Ma wysoką zawartość chromu, ale pod względem odporności na korozję ustępuje typowym stalom nierdzewnym. W porównaniu ze stalami o większej udarności może być też bardziej podatna na wykruszenia przy agresywnej geometrii ostrza.
Zalety: dobra odporność na zużycie, długo utrzymuje ostrość, sprawdzona i szeroko dostępna.
Wady: trudniejsze ostrzenie niż prostych stali węglowych, umiarkowana odporność na korozję oraz przeciętna udarność.
Sleipner – nowocześniejsza alternatywa dla D2
Uddeholm Sleipner jest stalą narzędziową zaprojektowaną między innymi pod kątem dobrej odporności na zużycie i wykruszanie. Producent wskazuje możliwość uzyskania twardości przekraczającej 60 HRC oraz wymienia noże ręczne wśród jej zastosowań. Sleipner bywa traktowany jako ciekawy kompromis dla noży terenowych – zapewnia dobrą retencję krawędzi, a jednocześnie oferuje lepszą odporność na wykruszenia niż klasyczne D2.
Zalety: dobry kompromis między twardością, odpornością na ścieranie i wykruszanie.
Wady: nie jest stalą nierdzewną i nadal wymaga podstawowej konserwacji.
N690 – praktyczna stal nierdzewna
Böhler N690 jest wysokowęglową, martenzytyczną stalą chromową z dodatkami między innymi kobaltu, molibdenu i wanadu. Producent określa jej odporność na korozję jako wysoką, a odporność na zużycie jako bardzo wysoką. Wprost wymienia również customowe noże ręczne jako jedno z zastosowań materiału. N690 dobrze sprawdza się w nożach przeznaczonych dla użytkowników, którzy chcą ograniczyć konieczność konserwacji.
Zalety: dobra odporność na korozję, dobre utrzymanie ostrości, łatwiejsza eksploatacja w wilgotnym środowisku.
Wady: przy nastawieniu wyłącznie na maksymalną odporność mechaniczną istnieją bardziej udarne stale węglowe.
14C28N – rozsądny balans właściwości
14C28N jest nierdzewną stalą zaprojektowaną specjalnie z myślą o nożach. Producent – Alleima – podkreśla połączenie wysokiej twardości, stabilności krawędzi i dobrej odporności na korozję. Zalecany zakres twardości wynosi 55–62 HRC. Dużą zaletą tej stali jest równowaga parametrów. Nie próbuje bić rekordów w jednej kategorii kosztem pozostałych.
Zalety: dobra odporność na korozję, stabilna krawędź, stosunkowo łatwe ostrzenie i bardzo dobry balans parametrów.
Wady: utrzymaniem ostrości nie dorównuje najbardziej odpornym na ścieranie stalom proszkowym.
Elmax – stal proszkowa klasy premium
Elmax jest stalą produkowaną technologią metalurgii proszkowej. Uddeholm wskazuje na jej wysoką odporność na zużycie, odporność na korozję oraz możliwość stosowania w nożach ręcznych. Dobrze wykonane ostrze z Elmaxu może długo utrzymywać ostrość, zachowując przy tym rozsądną odporność mechaniczną.
Zalety: bardzo dobre utrzymywanie ostrości, odporność na zużycie i dobra odporność na korozję.
Wady: wyższa cena materiału oraz trudniejsze ostrzenie i obróbka w porównaniu z prostszymi stalami.
M390 – gdy liczy się przede wszystkim odporność na zużycie
Böhler M390 Microclean jest nierdzewną stalą chromową produkowaną metodą metalurgii proszkowej. Producent wskazuje jej bardzo wysoką odporność na zużycie oraz dobrą odporność na korozję. Jest znakomitym materiałem na nóż, jeżeli priorytetem jest długie utrzymywanie ostrości. Nie oznacza to jednak automatycznie, że będzie najlepszą stalą do każdego dużego noża survivalowego.
Zalety: bardzo długie utrzymywanie ostrości, wysoka odporność na zużycie i dobra odporność na korozję.
Wady: wysoka cena oraz zdecydowanie trudniejsze ostrzenie w warunkach terenowych.
Jaką stal wybrać?
W przypadku noża survivalowego nie warto kierować się zasadą „im droższa stal, tym lepszy nóż”. Dla osoby oczekującej dużej odporności mechanicznej i możliwości łatwego podostrzenia noża w terenie bardzo dobrym wyborem może być prawidłowo obrobiona 80CrV2. Jeżeli ważna jest odporność na korozję, warto zwrócić uwagę na 14C28N lub N690. Jeżeli priorytetem jest długie utrzymywanie ostrości i nowoczesna stal proszkowa, interesującymi materiałami będą Elmax czy M390. Natomiast Sleipner i D2 zajmują miejsce pomiędzy tymi grupami, oferując wysoką odporność na zużycie i dobre parametry użytkowe przy rozsądnym koszcie. Najważniejszą zasadą pozostaje jednak to, że dobrze zaprojektowany nóż z prawidłowo obrobionej, pozornie zwyczajnej stali może być znacznie lepszym narzędziem niż źle zahartowany nóż wykonany z najdroższej stali proszkowej.
Polski rzemieślnik zamiast anonimowej produkcji
Kupując nóż od rodzimego twórcy, otrzymujemy jeszcze jedną istotną możliwość – kontakt z człowiekiem, który ten nóż zaprojektował i wykonał. Można zapytać o gatunek stali, twardość, sposób wykonania rękojeści, geometrię głowni czy przeznaczenie konkretnego modelu. Często istnieje również możliwość zamówienia noża dopasowanego do własnych wymagań.
Polska scena knifemakerska jest na tyle rozwinięta, że warto poznać ją przed zakupem kolejnego seryjnego noża. Dobrym punktem wyjścia jest dział „Noże rzemieślnicze” w serwisie PALNA.COM.PL, gdzie zgromadzono listę polskich twórców oraz informacje pozwalające dotrzeć do ich prac.
Bo w dobrym nożu survivalowym liczy się nie tylko znak wybity na głowni. Liczy się projekt, geometria, materiał, obróbka cieplna oraz doświadczenie człowieka, który potrafi połączyć te elementy w jedno funkcjonalne narzędzie.
I właśnie w tym miejscu rzemiosło ma przewagę nad produkcją masową.